Wilde Helianthus soorten

Hoeveel soorten telt het geslacht?

Het geslacht Helianthus omvat ongeveer 70 erkende soorten. De USDA PLANTS database en de Flora of North America (deel 21, 2006) komen op dit aantal uit; oudere bronnen noemen soms hogere getallen omdat ze ondersoorten apart telden. De standaardmonografie van Charles Heiser uit 1976, The Sunflowers (Genus Helianthus), bracht de soorten voor het eerst systematisch in kaart en blijft het ijkpunt voor latere herzieningen. Een belangrijk gegeven is dat veel soorten onderling kruisbaar zijn, wat de afbakening lastig maakt en het exacte aantal licht laat schommelen.

De naam werd door Carl Linnaeus vastgelegd in zijn Species Plantarum van 1753, waarin hij Helianthus annuus formeel beschreef. Het geslacht hoort tot de composietenfamilie (Asteraceae), waardoor elke "bloem" in werkelijkheid een hoofdje van honderden kleine bloemen is. Dat de soorten zo gemakkelijk kruisen, maakt ze waardevol voor de veredeling: kwekers gebruiken wilde soorten als bron van resistentie tegen ziekten en droogte voor de gekweekte Helianthus annuus. Hoe die gekweekte vorm zich onderscheidt van zijn wilde voorouder, lees je op de overzichtspagina soorten.

Welke zijn inheems in Noord-Amerika?

Vrijwel alle Helianthus-soorten zijn van nature inheems in Noord-Amerika; het centrum van soortenrijkdom ligt in de Verenigde Staten, met name in het midden, zuiden en zuidoosten. Volgens de USDA PLANTS database komen soorten als Helianthus annuus en Helianthus petiolaris over een groot deel van het continent voor, terwijl andere, zoals Helianthus agrestis, beperkt zijn tot een enkele staat. Slechts een handvol soorten heeft zich elders gevestigd, meestal als verwilderde nakomeling van gekweekte planten. Hoe de gekweekte zonnebloem zich vervolgens over de wereld verspreidde, lees je bij de geschiedenis in Rusland en Oekraïne.

Eenjarig of overblijvend?

De wilde soorten vallen in twee leefvormen uiteen. De eenjarige groep omvat Helianthus annuus, Helianthus petiolaris (prairiezonnebloem) en Helianthus argophyllus (zilverbladzonnebloem) — planten die in één seizoen hun cyclus voltooien. De overblijvende groep is groter en bevat onder meer Helianthus tuberosus (aardpeer), Helianthus maximiliani en Helianthus salicifolius; deze komen jaar na jaar terug uit wortelstokken of knollen. De aardpeer is bovendien een eetbare knolgroente, en de overblijvende prairiesoorten zijn waardevol voor bestuivers — meer daarover bij bijen. Wie de wilde, vertakte H. annuus vergelijkt met moderne tuinrassen ziet meteen het effect van de domesticatie, beschreven op de soorten-overzichtspagina.

Zestien wilde soorten in één tabel

De tabel hieronder geeft zestien representatieve soorten met hun wetenschappelijke naam, Nederlandse of Engelse naam, inheems verspreidingsgebied, leefvorm en een korte notitie. Klik op een kolomkop om te sorteren. Gegevens naar de USDA PLANTS database en de Flora of North America (2006).

Waarvoor zijn de wilde soorten nuttig?

De wilde verwanten zijn meer dan een botanische voetnoot. Drie soorten hebben economische of ecologische waarde die de tuinzonnebloem mist. Helianthus tuberosus, de aardpeer, is een eetbare knolgroente die in Europa al eeuwen wordt geteeld en rijk is aan inuline. Helianthus maximiliani en andere overblijvende prairiesoorten bloeien laat in het seizoen, wanneer veel andere drachtplanten zijn uitgebloeid, en vormen daardoor een belangrijke nazomerbron voor bijen en hommels — zie ook de pagina over bijen. En vrijwel alle wilde soorten dragen genen voor ziekteresistentie die kwekers terugkruisen in de gekweekte lijn; de droogtetolerantie van Helianthus argophyllus en de meeldauwresistentie van enkele prairiesoorten zijn daarvan voorbeelden.

Voor de tuin betekent dat keuzevrijheid: wie een natuurlijke, doorlevende border wil, kan kiezen voor een overblijvende soort in plaats van elk jaar opnieuw te zaaien. Houd er wel rekening mee dat veel overblijvende soorten via wortelstokken woekeren en jaarlijks ingeperkt moeten worden. De gekweekte eenjarige rassen — overzichtelijk in de cultivar-database — blijven netter binnen hun plek, maar moet je elk voorjaar opnieuw zaaien volgens de aanpak op de pagina over teelt.

Voor de gekweekte kant van het geslacht — honderden geselecteerde tuinrassen — ga je verder naar de cultivar-database of naar individuele rassen zoals Russian Mammoth en Lemon Queen.

Bronnen